Alerte raadsleden

11 maart 2010 door Evert Wolters en Maarten Hoogstad

Het artikel "De gemeente bestaat niet" (NRC 20 februari 2010) schetst het beeld van een machteloze gemeenteraad die niet weet hoe hij tegen een machtig regiobestuur op kan boksen. Een rondgang van de krant langs deskundigen en betrokkenen in het veld bevestigt dit beeld. Het maken en uitvoeren van beleid gebeurt op steeds grotere afstand van de gemeente. Dit zorgt voor een tekort aan democratische legitimiteit en maakt stemmen zinloos, zo betogen de auteurs. Als oplossing voor dit probleem komt gemeentelijke schaalvergroting in beeld.

Gemeenteraden hebben moeite met sturen op afstand

Volgens ons is die oplossing te eenvoudig omdat achter het geschetste probleem van regionale samenwerking een breder en hardnekkiger probleem schuil gaat. Het werkelijke probleem is niet de schaal van een gemeente, maar het feit dat gemeenten, en gemeenteraden in het bijzonder, moeite hebben met ‘sturen op afstand'. Dit probleem is niet op te lossen met gemeentelijke schaalvergroting. Het kan het probleem zelfs groter maken.

Dualisering

De moderne overheid is namelijk - ongeacht de schaalgrootte - op tal van terreinen afhankelijk van derden. Dit is het geval bij het inhuren van externe deskundigheid voor beleidsontwikkeling of participatietrajecten, het subsidiëren en contracteren van externe partners voor het uitvoeren van beleid, het regievoeren op grote projecten, etcetera. Ook deze onderwerpen zijn door veel lokale rekenkamers onderzocht. De uitkomsten bevestigen het beeld dat het NRC-artikel schetst: gemeenten hebben geen overzicht, maken vooraf geen goede afspraken, ontvangen en verschaffen niet de juiste informatie en controle vindt plaats in de marge. Als gevolg van de dualisering in het gemeentebestuur is in veel gemeenten ook nog eens onduidelijk ‘wie eigenlijk wat doet' in dit proces. Is het college aan zet? Zijn het de raden? Omdat gemeenteraden uiteindelijk wel de politieke verantwoordelijk dragen - of ze nu grip op deze derden hebben of niet - is het zorgelijk dat deze onduidelijkheden blijven bestaan.

Goede rolverdeling tussen raad en college van groeiend belang bij decentralisatie

Onze verwachting is dat gemeenten de komende jaren alleen nog maar afhankelijker zullen worden van partijen buiten de gemeentelijke organisatie. Dit komt door decentralisatie, het zoeken naar maatwerk en netwerkoplossingen, de roep om een slankere overheid en de te verwachten tekorten op de arbeidsmarkt. Schaalvergroting is geen oplossing voor het probleem, omdat ook grote gemeenten niet geïsoleerd zullen willen opereren. Veel belangrijker dan dat een gemeente alles zelf ‘in huis' heeft, is dat bij alle geledingen binnen de gemeente het besef gaat ontstaan dat de gemeente vooral regie voert. Een goede regievoerder heeft andere competenties dan een goede uitvoerder. Dit noopt ertoe dat de rolverdeling tussen raad en college goed afgebakend wordt, maar vooral dat raadsleden zich emanciperen en - behoudens de passende rolverdeling tussen college en raad - de instrumenten die ze ook nu al hebben maximaal benutten.

Case Utrechtse Heuvelrug

Dat een gemeenteraad lang niet altijd de instrumenten benut die ze wel heeft, bewijst het voorbeeld uit de gemeente Utrechtse Heuvelrug: Daar besluit het (regionale) sociale werkvoorzieningschap tot de verkoop van haar uitvoerende activiteiten aan een particuliere partij. Het gemeentebestuur van Utrechtse Heuvelrug ziet het als het sluiten van een contract en denkt daarom dat de raad niets in te brengen heeft. De raad mort wat, maar doet niets. Kwalitatief gaat het echter om een wijziging van het werkvoorzieningschap zelf. En daar gaat de raad wel degelijk over. De raad had aan zet kunnen zijn, maar heeft zijn kans laten lopen.

Regio Haaglanden pakt het goed aan

Hoe het ook kan, bewijst een voorbeeld uit de regio Haaglanden. In die regio hebben de gemeenten met succes de handen ineen geslagen om tegenwicht te bieden aan de stadsregio door een begrotingskader Gemeenschappelijk Regelingen vast te stellen. Hierin hebben de deelnemende kleine en grote gemeenten zoals Wassenaar, Pijnacker-Nootdorp, Delft en Den Haag extra eisen gesteld aan de informatie en verantwoording vanuit het Stadsgewest aan de verschillende raden. Ook zijn beslistermijnen van de regio en de deelnemende gemeenten beter op elkaar afgestemd, zodat de gemeenteraden hun invloed in een eerder stadium kunnen doen gelden.

Investeren in regionale contacten

Gemeenteraden en burgers hoeven dus helemaal niet een stap terug te doen als een gemeente met omliggende gemeenten samenwerkt. Dit zijn namelijk processen waar een gemeenteraad wel degelijk invloed op heeft. Raadsleden gaan ergens over! Spoor uw vertegenwoordigers aan om in de regionale besturen een boodschap te verkondigen. Gemeenten zijn gebaat bij raadsleden die bereid zijn om in regionale contacten te investeren, die hun prioriteiten duidelijk stellen en alert controleren.

Evert Wolters en Maarten Hoogstad zijn onderzoekers bij politiek-bestuurlijk onderzoek- en adviesbureau Jacques Necker.