Regionaal vrijdagmiddagje Assen

In Assen is vrijdag 4 september gesproken over het thema "Uitzicht vanaf de controletoren". Aanwezig waren leden van de Rekenkamer(commissie)s uit de provincies Friesland, Groningen en Drenthe. Welke controle-instrumenten en controle-mechanismen zijn er op lokaal niveau? En welke positie kiest de rekenkamer in de controletoren? Deze vragen zijn deze vrijdagmiddag vanuit verschillende invalshoeken benaderd.

"Rekenkamers moeten zichzelf overbodig maken"

In het welkomstwoord van die middag staat Burgemeester Heldoorn van de gemeente Assen stil bij de rekenkamer en de positie die het heeft verworven in zijn gemeenteHij maakt duidelijk dat de rekenkamers onmiskenbaar van toegevoegde waarde is gebleken.

Last van controle

"Wie heeft er als rekenkamer last van andere controle-instrumenten?". Met deze vraag opende Carolien Pietjouw, directeur van de Noordelijke Rekenkamer, haar betoog. Een paar handen gingen twijfelend omhoog. Voor andere aanwezigen geldt dat de andere controle-instrumenten nog beperkt gebruikt worden en er van drukte in de toren dus eigenlijk geen sprake is.

De rekenkamercommissie heeft als taak om een bijdrage te leveren aan de kaderstellende en controlerende rol van de raad in het politiek bestel. In haar betoog geeft Carolien Pietjouw aan dat de verschillende controle-instrumenten in het lokaal bestuur zich opstapelen. Hoe komt het dat het veld steeds drukker wordt, bezien vanaf de controletoren? Hiervoor zijn drie redenen te noemen: Allereerst is de maatschappij steeds meer risicomijdend . Dit uit zich in het ‘dichtregelen' ter voorkoming van alle mogelijk risico's. Daarnaast is er een toegenomen focus op procedures. De naleving daarvan moet natuurlijk worden gecontroleerd. Ten derde richten alle controle-instrumenten zich op dezelfde kluif en heeft men de neiging elkaar te overschreeuwen. Het risico van deze controle-drukte is dat de ambtelijke organisatie er door overbelast wordt en er geen bereidheid meer is tot deelname.

Het resultaat telt

Moeten rekenkamers het aantal onderzoeken dan maar terugdraaien? Of moet de rekenkamer maar worden opgeheven? "Nee", zegt Pietjouw. Zij pleit voor een nieuwe focus van rekenkamers in hun werk. Concentreer je niet langer op procedures en voorwaarden, maar onderzoek de resultaten van beleid. De burger wil namelijk weten of de problemen daadwerkelijk worden opgelost! Rekenkamers moeten daarom meer oog hebben voor het leveren van een bijdrage aan de volksvertegenwoordigende rol van de raad.

Deze focus op effecten van beleid betekent dat rekenkamers bij hun onderwerpkeuze een aantal fundamentele keuzes maken. Vragen die daarbij spelen zijn o.a.: is het uitgangspunt van je onderzoek leren of afrekenen? Richt je je op structurele of incidentele problemen? Kies je voor afstemming met andere controle-instrumenten of is onafhankelijkheid het hoogste goed?

Er moet een einde komen aan de scoringsdrift bij rekenkamers. De rekenkamer hoeft zijn bestaansrecht niet langer te verdedigen. In plaats daarvan moet het hoogste doel van een rekenkamer zijn om zichzelf overbodig te maken: dat kan wanneer het openbaar bestuur zo goed functioneert dat de rekenkamer niet meer nodig is, aldus Pietjouw.

Discussie: Bepaal je eigen exclusiviteit als rekenkamer

Het tweede deel van de middag bestond uit een discussie onder leiding van Carlo van Dijk van De Lokale Rekenkamer. In de discussie wordt verder ingegaan op het thema controle. In de discussie wordt gesproken over de manier waarop de rekenkamer zijn eigen unieke positie moet bepalen in het controleveld. In de discussie komen de drie R-en aan bod: richting, relatie en rolinvulling.

Richting

Moeten rekenkamers zich bij de keuze van onderzoeksonderwerpen verre houden van bedrijfsvoeringthema's, zoals inhuur van externen? Een deel van de aanwezigen vindt van wel. Bij dergelijke onderwerpen gaat het om processen en procedures, niet om resultaten. Andere aanwezigen geven aan dat dergelijke onderwerpen wel geschikt zijn voor rekenkameronderzoek, als de focus maar ligt bij de rol van de raad. De invalshoek moet het resultaat zijn: als daar misstanden worden gesignaleerd kan de rekenkamer besluiten om een onderzoek naar een bedrijfsvoeringaspect te starten. Een rekenkamerlid geeft aan dat de beperkte middelen van rekenkamers een barriere kunnen zijn voor het onderzoeken van daadwerkelijke effecten in de samenleving, daarom zullen onderzoeken zich toch richten op de voorwaarden voor effectiviteit die de gemeente creëert.

De aanwezigen zijn het er over eens dat het onderzoek van de rekenkamer zich moet richten op onderwerpen die de burger raken. Uiteindelijk moet rekenkameronderzoek een verandering in gang zetten, waarbij verbetering van de kwaliteit van het openbaar bestuur voorop staat.

Rolinvulling

Is een onderzoek geslaagd als je daarmee de krant weet te halen als rekenkamer? Nee, zeggen de aanwezigen, de rekenkamer moet zich niet in het publieke of politieke debat mengen. Het debat in de raad over de conclusies en aanbevelingen, dat moet de pers halen. Het is wel belangrijk dat burgers de rekenkamer kennen. Sommige aanwezigen geven aan dat het hebben van interne leden (die tevens raadslid zijn) zeer bijdraagt aan de bekendheid van de rekenkamer in de samenleving. Vanuit het oogpunt van transparantie kan de rekenkamer wel persberichten uitgeven over een onlangs afgerond onderzoek, maar dit bericht dient objectief van aard te zijn.

Relatie

Moet je als rekenkamer onafhankelijkheid tot hoogste goed verklaren? En is onfahankelijkheid te rijmen met het afstemmen op andere controle-organen? Het merendeel van de aanwezigen vindt dat afstemming niet ten koste gaat van de onafhankelijkheid van de rekenkamer. De rekenkamer dient daarbij steeds zijn exclusiviteit in ogenschouw te houden: de rekenkamer richt zich op effectiviteit en het spel tussen raad en college. Om deze rol zo goed mogelijk te kunnen invullen is jaarlijkse afstemming met de gemeentesecretaris, de controller, de griffier en de accountant een must. Alle rekenkamers zouden dergelijke afspraken in het najaar moeten plannen, voorafgaand aan het opstellen van het onderzoeksplan voor het volgende jaar.

De middag werd afgesloten met een borrel. Tijdens de borrel werd flink nagepraat over het thema. Een interessante middag die heeft bijgedragen aan een meer bewuste en vooral ook meer zelfbewuste houding van rekenkamers ten opzichte van andere controle-instrumenten.