Regionaal vrijdagmiddagje Noordoostpolder

In Noordoostpolder werd vrijdag 21 november 2008 gesproken over het thema integriteit en rekenkamer. Welke rol kan de rekenkamer spelen bij gemeentelijk integriteitsbeleid en hoe integer is de rekenkamer zelf eigenlijk? Deze vragen zijn vanuit diverse invalshoeken en op basis van verschillende praktijkervaringen aan bod gekomen en bediscussieerd.

Een beetje integer bestaat niet, maar goed of fout is een subjectief oordeel

 "Wie vindt van zichzelf dat hij integer is?". Met deze vraag opende Gerrit Hagelstein, voorzitter van de rekenkamercommissie Noordoostpolder, het Regionaal Vrijdagmiddagje. Een paar handen schoten onmiddellijk omhoog, anderen moesten er iets langer over nadenken.

In zijn welkomstwoord refereert de voorzitter aan het artikel ‘Geen beunhazerij bij rekenkamers' van Henk Licher, dat onlangs in het blad Binnenlands Bestuur verscheen. Licher meent dat het ‘geen sterk staaltje van objectiviteit' is als de rekenkamer een zelfevaluatie eigenhandig uitvoert. Het zou volgens hem objectiever zijn wanneer registeraccountants een onafhankelijke visitatiepraktijk zouden instellen waarbij rekenkamers periodiek worden geëvalueerd. Volgens Hagelstein is dat niet noodzakelijk als een rekenkamer maar transparant is in de methodiek die het toepast. Licher gaat hierna nog een stapje verder door te stellen dat het verrichten van onderzoek door een rekenkamer überhaupt niet integer is, omdat zij vaak onderzoek verrichten dat is opgenomen in het onderzoeksprogramma dat zij zelf hebben opgesteld. "Onzin" vindt de heer Hagelstein. " Een rekenkamer is juist ingesteld om onderzoek te doen, als je die functie weg zou halen, is het bestaansrecht van de rekenkamer ook niet zeker meer." De discussie over de (grenzen aan de) autoriteit van een rekenkamer zijn volgens de voorzitter van rekenkamercommissie Noordoostpolder een belangrijke voorwaarde voor het bewaken van de integriteit binnen de rekenkamerfunctie. Het Regionaal Vrijdagmiddagje kan bijdragen aan deze discussie. 

Waarden en normen

Peter Werkman, directeur van het Bureau Integriteit Nederlandse Gemeenten (BING), gaf na het welkomstwoord een inleiding op het thema. Als er één ding duidelijk wordt door het verhaal van de heer Werkman, dan is het wel dat integriteit onderhevig is aan casuïstiek. Integriteit kan vanuit verschillende visies, die afhankelijk zijn van positie, functie en context, gedefinieerd worden. Zelf hanteert BING daarom een ruime definitie: "integriteit is het handelen in overeenstemming met maatschappelijk geaccepteerde waarden en normen in het algemeen en met de specifieke waarden en normen die gelden voor de eigen organisatie in het bijzonder". De heer Werkman zet de context waarin integriteit een rol speelt uiteen en somt de instrumenten op die bij integriteitbeleid komen kijken. Voor gemeenten is integriteitbeleid een wettelijke en sociale plicht, waar de rekenkamer mogelijk onderzoek naar zou kunnen verrichten. Een rekenkamer zou dan kunnen kijken of het beleid er is, of het bekend is in de organisatie en bij de burger en of het werkt. De methodiek zou zich volgens Werkman richten op een interne meting waarbij wordt gekeken hoe de beleving van het beleid bij werknemers is. Een interne scan doet hetzelfde, maar wordt aangevuld door verdiepende interviews.

Een logische vraag die rijst wanneer een onderzoeksthema is benoemd, is welke de basisnormen er zijn waaraan het beleid en de uitvoering getoetst wordt. Helaas zijn deze moeilijk te benoemen, omdat integriteit zo contextgevoelig is. Dat er geen universele meetlat bestaat, betekent volgens Werkman niet dat er geen onderzoek naar verricht kan worden. Er zal per casus een specifieke set normen geformuleerd moeten worden. Vanuit de zaal komt de reactie dat de normen niet uit maken zolang iemand maar transparant in zijn werkwijze is geweest. De heer Werkman merkt op dat transparantie zeker een basisvoorwaarde is voor integriteit, maar dat het alleen niet voldoende is. Een andere deelnemer vindt dat het oordelen over integriteit bij uitstek een taak van de accountant is. Zij controleren immers op functiescheiding, inkoop en andere zaken waar integriteit en rechtmatigheid bij om de hoek komen kijken. Volgens de heer Werkman zit er wel overlap in, maar is het onderzoek van de accountant niet dekkend.

Onderzoek naar integriteitbeleid is lastig vorm te geven. Het past niet in het reguliere rekenkameronderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid en er zijn geen universele basisnormen. Een ander nadeel is dat het altijd om gevoelige onderwerpen gaat, omdat de casussen individuele personen betreft. Toch kan rekenkameronderzoek naar dit thema bijdragen aan het signaleren van zwakke plekken en het aanscherpen van het integriteitbeleid.

Integriteit en vergoedingen

Het tweede deel van de middag werd in beslag genomen door een discussie die werd geleid door Carlo van Dijk van Jacques Necker. Het begin van de discussie stond in het teken van integriteit en vergoedingen. Een aantal rekenkamerleden vertellen hoe zij omgaan met vergoedingen voor vergaderingen en het verrichten van onderzoek. De ervaringen liepen zeer uiteen - van vrijwilligerswerk tot het oprekken van het begrip vergadering - maar iedereen was het er over eens dat de raad uiteindelijk beslist hoe hoog het budget van de rekenkamer is.

Van Dijk poneerde de stelling ‘rekenkamerleden zouden niet zelf onderzoek mogen verrichten'. Ook hier reageerden de deelnemers verschillend op. In de ene rekenkamer werd een strikte functiescheiding toegepast. Twee externen verrichten het onderzoek, terwijl de interne leden en een derde externe de voortgang bewaken. In andere rekenkamers werd juist al het onderzoek uitbesteed aan externe bureaus. Het noemen van de commerciële partij wakkerde weer een nieuwe discussie aan. Eén van de deelnemers meende dat professionaliteit een vast onderdeel van integriteit was. Volgens hem betekent dit dat onderzoek altijd gedaan moet worden door personen die hiervoor zijn opgeleid. Een rekenkamer zou hier raadsleden op moeten selecteren of anders een extern bureau moeten inhuren om expertise te kunnen waarborgen. Een antwoord hierop was dat sommige rekenkamers niet het budget hebben om voor elk onderzoek een bureau in te schakelen en dat het inhuren van externen geen garantie is voor expertise, zeker niet met een klein budget.

Een andere stelling luidde ‘om integriteit te waarborgen, kunnen raadsleden geen zitting nemen in een rekenkamer'. Veel deelnemers waren het hier niet mee eens. Wanneer raadsleden geen deel meer kunnen uitmaken van de rekenkamer, verliest de raad zijn betrokkenheid bij de rekenkamer en andersom. Ook zouden de rapporten minder impact hebben en wordt de rekenkamerfunctie onder druk gezet. Een enkeling vond dat het enkel hebben van externen de rekenkamer, als instrument van de raad, ten goede zou komen. Tot slot werd opgemerkt dat je vooral moet kijken naar de effectiviteit van de rekenkamer en op basis daarvan een praktische keuze kan maken over de personele invulling van de rekenkamer. Peter Werkman voegt daar in het algemeen aan toe dat integriteitdilemma's beantwoord kunnen worden vanuit beginselen of vanuit de praktische gevolgen van de keuze. Uitgangspunt is dat beginselen veelal voorrang hebben. Aan de hand van de discussie over de vergoedingen bijvoorbeeld heeft de heer Werkman geconstateerd dat veel rekenkamers op dit gebied integriteitskeuzes uit praktische overwegingen hebben gemaakt. Het is dan wel belangrijk om waarborgen in te bouwen, zoals functiescheiding, die de integriteit van de rekenkamer bewaken. Ten slotte is het belangrijk alle keuzes te onderbouwen en de discussie over integriteit open te houden.

De deelnemers waren nog niet uitgesproken over het onderwerp toen de tijd om was. Tijdens de borrel werd er daarom nog druk ervaringen uitgewisseld en nagepraat over het thema. Het bleek een zeer informatieve middag die zeker heeft bijgedragen aan de integriteitdiscussie bij rekenkamers.

Artikelen

• "Geen beunhazerij bij de Rekenkamer" door Henk Licher Bron: Binnenlands Bestuur, 31 oktober 2008
• Presentatie "Integriteit en rekenkamer" door Peter Werkman Bron: Bureau Integriteit Nederlandse Gemeenten